प्राचीन विद्यापीठे:
मौर्यपूर्वकाळात व मौर्यकाळात लेखनकलेचा झालेला विकास, धार्मिक व वाङ्मयीन क्षेत्रात संस्कृत भाषेला मिळणारे उत्तेजन, प्रशासनात व लोकव्यवहारातून अर्धमागधी व पाली सदृश प्राकृत भाषांचा वापर, त्यातून निर्माण झालेली ग्रंथनिर्मिती, गुरुकुले,जैन व बौद्ध मठ, विहार, तीर्थक्षेत्रे यांना मिळणारा राजाश्रय व लोकाश्रय, राजधान्यांंच्या ठिकाणी अथवा तीर्थक्षेत्री आयोजित करण्यात आलेल्या विद्वत सभा, त्यातून आध्यात्मिक विषयांवर घडून येणाऱ्या चर्चा व वाद-विवाद, सर्वसामान्यांची ज्ञानलालसा, यातून विद्या केंद्रे व विद्यापीठांच्या उभारणीस अनुकूल असे वातावरण निर्माण झाले.
या सर्व घडामोडींमधून उत्तर वैदिक कालखंडानंतर भारतात तक्षशिला, नालंदा, विक्रमशिला, गुणशीला, काशी, बनारस, उज्जैनी, कांची, अयोध्या, मिथिला, नाशिक, प्रतिष्ठान, वल्लभी अशी शेकडो छोटी मोठी विद्या केंद्रे व विद्यापीठे उभी राहिली.त्यातील नालंदा, विक्रमशिला, तक्षशिला या विद्यापीठांची माहिती बघूया….
तक्षशिला :
जगाला माहित असलेल्या प्राचीन विद्यापीठांपैकी सर्वात पहिले विद्यापीठ म्हणजे तक्षशिला.
हे विद्यापीठ सध्याच्या पाकिस्तानात रावळपिंडी जिल्ह्यातील शाहजी की ढेरी या ठिकाणी वसले होते.
तज्ज्ञांच्या मते, इसवी सन पूर्व ८०० च्या पूर्वीपासून हे एक पश्चिमेकडील प्रसिद्ध असे सांस्कृतिक, शैक्षणिक व व्यापारी केंद्र होते.
या ठिकाणी भारतातील विद्यार्थ्यांशिवाय बॅबिलोनिया, ग्रीसपासून पूर्वेकडील प्रदेशापर्यंत अनेक देशातील पंडित शिक्षणासाठी येत.
अर्थातच त्यासाठी प्रथम घेण्यात येणाऱ्या प्रवेश परीक्षेत त्यांना पास व्हावे लागे.
येथील ऋषितुल्य तज्ज्ञ शिक्षक एकाच वेळी ५०० विद्यार्थ्यांना शिक्षण देत असत.
तेथे अनेक आचार्य राहत होते आणि त्यांच्याकडे विद्यार्थी स्वतंत्रपणे शिक्षण घेत होते.
चंद्रगुप्त मौर्यांचा गुरु आर्य चाणक्य हे देखील तेथील अध्यापक होते.
तेथील विद्वानांची विद्वत्ता पाहून जगज्जेता सिकंदरही थक्क झाला होता.
इ.स. ५ व्या व ६ व्या शतकात हुणांचा नेता क्रूरकर्मा मिहिरगुल याने तक्षशीलेचे विद्यापीठ नष्ट केले.
तक्षशिला याठिकाणी ब्राह्मी व खारोष्टी लिपीचा अभ्यास होत होता.
स्थापत्यशास्त्र, मानसशास्त्र, वैद्यकशास्त्र, धनुर्विद्या यांचे तेथे शिक्षण दिले जात होते.
नालंदा (इसवीसन पूर्व ४०० ते १२००)
बिहार राज्यात पाटणा शहराच्या नैऋत्येस सुमारे ४० मैल (६४ कि.मी.) अंतरावर असलेल्या वटगाव येथे या विद्यापीठाचे अवशेष सापडले आहेत.
अगदी प्राचीन काळापासून हे विद्या केंद्र प्रसिद्ध आहे.
महावीर जैन व गौतम बुद्ध यांनी या विद्या केंद्रात कित्येक वेळा वास्तव्य केल्याचे उल्लेख आढळतात.
गुप्त राजांनी उदार आर्थिक सहकार्य दिल्यामुळे ते प्रसिद्ध शिक्षण केंद्र बनले.
सम्राट कुमारगुप्त यांच्या काळात म्हणजेच इसवीसन ४१३ ते ४५५ या काळातच खऱ्या अर्थाने या विद्यापीठाची भरभराट झाली.
हे विश्वविख्यात विद्यापीठ असून देशोदेशीच्या विद्यार्थ्यांना तेथे प्रवेश परीक्षा देऊन प्रवेश घ्यावा लागे.
काळातील चिनी प्रवासी फाहियान, हर्षकाळातील युवान श्वांग,इत्सिंग इत्यादी प्रवाशांनी तेथे काही वर्ष वास्तव्य करून बौद्ध धर्माचा अभ्यास केलेला आहे.
एकाच वेळी १०,००० विद्यार्थी येथे शिक्षण घेत.
देशाच्या विविध भागातून आलेले १५१० शिक्षक त्यांच्या अध्यापनाचे काम करीत.
हे एक प्रगत विद्याकेंद्र असून भाषाशास्त्रापासून विज्ञानापर्यंत सर्व विषय सारख्याच तन्मयतेने शिकविले जात.
याठिकाणी आयुर्वेदाचे स्वतंत्र केंद्र होते.
त्या त्या काळातील अनेक राज्यकर्त्यांनी या विद्यापीठाला राजाश्रय दिला होता.
तेथील उत्खननावरून नालंदा विद्यापीठाचा परिसर साडेअकरा कि.मी.चा होता.
अध्ययन-अध्यापनासाठी २०० खोल्या होत्या. इतरही अनेक इमारती तेथे होत्या.
राजा हर्षवर्धन यांनी तर २०० गावे या विद्यापीठाला दान दिली होती.
धर्मपाल, चन्द्रपाल, गुणमती, स्थिरमती, शिलभद्र असे प्रसिद्ध कुलपती तेथे होऊन गेले.
तेथील ग्रंथालय प्रसिद्ध होते. बौद्ध वाङ्मयाचे तेथे जतन केले होते.
इतर विषय शिकविण्याचीही सोय तेथे होती.
या विद्यापीठातून शिक्षण घेऊन बाहेर पडणाऱ्या विद्यार्थ्यास सुवर्ण मुद्रांकित प्रशस्तिपत्रे किंवा पदके दिली जात.
विक्रमशिला (इ.स. ८०० ते १२००)
नालंदापासून अवघ्या २० मैल ३२ कि.मी. अंतरावर सहा महाविद्यालयांमध्ये हे विद्यापीठ वसले होते.
पाल घराण्याचा संस्थापक धर्मपाल याने इ.स. ८ व्या शतकात उत्तर भारतात जागतिक कीर्ती मिळविलेल्या विक्रमशिला विद्यापीठाची स्थापना केली होती.
तेथे विविध इमारती व ग्रंथालये होती.
तिबेटी विद्यार्थ्यांच्यासाठी स्वतंत्र सोय होती.
तीन हजार विद्यार्थी शिक्षण घेत.
आचार्य अतिश यांच्या नेतृत्वाखाली १०८ आचार्य तेथे अध्यापन करीत, असे उल्लेख आहेत.
विक्रमशिला विद्यापीठ स्थापन करण्यात पालवंशीय, बौद्धधर्मीय राजा धर्मपाल यांचा फार मोठा वाटा होता.
व्याकरण, तर्कशास्त्र, अध्यात्म व तंत्रवाद इत्यादी विषयांचे तेथे शिक्षण दिले जात होते.
पाल राजानंतर सेन या हिंदू राज्यकर्त्याने त्यास राजाश्रय दिला होता.
प्रामुख्याने बौद्ध धर्म व साहित्य, तत्त्वज्ञानावर तेथे अभ्यास होई, विशेषत: तिबेटी पंडित तेथे विद्यार्थी म्हणून येत.
याही विद्यापीठाचा विध्वंस बख्तियार खिलजीने करून तेथील ग्रंथसंपदा जाळून टाकली.
या सर्व विद्यापीठांनी विविध विषयांच्या पारंपरिक ज्ञानाचे जतन केले. त्यात वाढ केली आणि भारतीय संस्कृतीला समृद्ध बनविले.
व्यक्ती, समाज आणि राष्ट्र यांच्या प्रगतीसाठी या विद्यापीठांनी मौलिक कामगिरी केली.
मानवाच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विकास, शीलसंवर्धन व समाजाची नैतिक धारणा हे प्राचीन भारतीय शिक्षणपद्धतीचे वैशिष्ट्य होय.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा